Class 10 Life Science Chapter 4 Solutions – ରେଚନ

1. ରେଚନ କ’ଣ ? ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗଠନ ଲେଖ |

Answer:
ରେଚନ (Excretion) ହେଉଛି ଏକ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (waste products) ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ। ଶରୀରରେ ଚୟାପଚୟ (metabolism) ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଯେପରିକି ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ, ଓ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଆଦିକୁ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ରେଚନ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ଶରୀରର ପରିବେଶକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖେ ଏବଂ କୋଷୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସୁଚାରୁ ଭାବରେ ଚାଲିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଅବସ୍ଥିତି:
ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ (Kidney) ଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର (diaphragm) ତଳେ, ଉଦର ଗହ୍ଵରର ପଛପଟେ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡର (spinal cord) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ବୃକ୍କଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି (bean-shaped) ଆକୃତିର ହୋଇଥାଏ।

ଗଠନ:

ଆକାର: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10-12 ସେ.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ 5-7 ସେ.ମି., ଓ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେ.ମି. ହୋଇଥାଏ।

• ହାଇଲମ୍ (Hilum): ବୃକ୍‌କ ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃକ୍କୀୟ ଧମନୀ (renal artery), ଶିରା (renal vein), ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ (ureter) ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ।
• ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron): ବୃକ୍‌କ କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଏକକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରାୟ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ। ନେଫ୍ରନ୍ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ:
• ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s capsule): ଏଥିରେ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus) ନାମକ ରକ୍ତ କେଶିକାଜାଲ ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତ ଛାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal tubule): ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (collecting duct) ମାଧ୍ୟମରେ ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ମୂତ୍ର ପଠାଏ।

ଅନ୍ୟ ଅଂଶ:

• କର୍ଟେକ୍ସ (Cortex): ବୃକ୍‌କର ବାହ୍ୟ ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଓ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଅବସ୍ଥିତ।
• ମେଡ଼ୁଲା (Medulla): ଭିତର ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ରେନାଲ୍ ଟ୍ୟୁବ୍ୟୁଲ୍ ଓ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ଥାଏ।
• ପେଲଭିସ୍ (Pelvis): ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ମୂତ୍ରସାରଣୀକୁ ପଠାଏ।

ବୃକ୍‌କ ରକ୍ତରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଛାଣି ମୂତ୍ର ତିଆରି କରେ ଏବଂ ଶରୀରର ଜଳ ଓ ଲବଣ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।

OR

ବାହ୍ୟ ଗଠନ –

• ଏହା ଦେଖୁବାକୁ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜ ପରି
• ଏହାର ଲମ୍ବ 10cm ରୁ 120cm, ପ୍ରସ୍ଥ 5 ରୁ 7cm ଓ ମୋଟେଇ 3cm
• ଏହାର ଭିତର ପାଖରେ ଥୁବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନକୁ ହାଇଲମ କୁହାଯାଏ
• ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବୃକ୍କୀୟ ଶିରା, ମୂତ୍ର ସାରଣୀ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି
• ପ୍ରତି ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ ରହିଛି 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ନେଫ୍ରନ |

2.ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।

Answer:
ବୃକ୍‌କର ଗଠନ (Structure of Kidney): ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଥିବା ବୃକ୍‌କ ଏକ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

ଆକୃତି ଓ ଅବସ୍ଥିତି:

ବୃକ୍‌କ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି (bean-shaped) ଆକୃତିର ହୋଇଥାଏ।
ଏହା ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର (diaphragm) ତଳେ, ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।

• କର୍ଟେକ୍ସ (Cortex): ବୃକ୍‌କର ବାହ୍ୟ ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron) ର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ଥାଏ।
• ମେଡ଼ୁଲା (Medulla): ଭିତର ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (renal tubules) ଏବଂ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (collecting ducts) ଥାଏ।
• ହାଇଲମ୍ (Hilum): ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀ (renal artery), ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା (renal vein), ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ (ureter) ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ।
• ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron): ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଏକକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରାୟ 10 ଲକ୍ଷ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ।

ନେଫ୍ରନ୍ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

• ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s capsule): ଏଥିରେ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (glomerulus) ନାମକ ରକ୍ତ କୈଶିକଜାଲ ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତ ଛାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।।
• ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal tubule): ଏହା ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ।

କାର୍ଯ୍ୟ:

• ଶରୀରର ଜଳ ଓ ଧାତବ ଲବଣର ପରିମାଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା
• ରକ୍ତର ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥୁବା ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା
• ଶରୀରର ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
• ଏରିଥ୍ରୋପୋଏଟିନ (Erythropoietin) ନାମକ ହରମୋନ କ୍ଷରଣ କରି ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା
• ପରିସ୍ରବଣ ପୁନଃଶୋଷଣ, କ୍ଷରଣ ଓ ନିଷ୍କାସନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବା

3.‘ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ’ର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଅ |

Answer:

• ଉଭିଦରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି କ୍ଷତି କରୁନଥିବାରୁ ବର୍ଜ୍ୟ ନିଷ୍କାସନର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ତା ଉଭିଦରେ ନାହିଁ
• ଏହାର ଷ୍ଟୋମାଟା ବା ସ୍ତୋମ ଦେଇ ବଳକା ଜଳ ଉସ୍ହେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ
• କିଛି ଉଭିଦରେ ରସଧାନୀରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଚିତ ହୋଇ ପରେ ପରେ ପତ୍ର ସହ ଶୁଖି ଝଡ଼ିପଡ଼େ
• କିଛି ଉଭିଦରେ ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମରେ ରେଜିନ ଓ ଟାନିନ୍ ପରି ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ହୋଇ ରହିଥାଏ
• ସାଧାରଣତଃ ଉଦ୍ଭିଦର ବର୍ଜ୍ୟ ମଣିଷର ବହୁ ଦରକାରରେ ଆସିଥାଏ ଯଥା – ଖଇର, ଝୁଣା, ଅଠା,କ୍ଷୀର, ତେନ୍ତୁଳିରେ ଥିବା ଟାର୍ଟାରିକ ଅମ୍ଳ ଲେମ୍ବୁର ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ, ସିନକୋନା ଗଛର କୁଲନାଇନ ଓ ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ନିକୋଟିନ ଇତ୍ୟାଦି

4. ଶରୀରରେ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥ‌ିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ । ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଏହା କେଉଁ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ?

Answer: ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ:

• ଏମୋନିଆ (Ammonia)
• ୟୁରିଆ (Urea)
• ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍‌ (Uric acid)
• କ୍ରିଏଟିନିନ୍‌
• ବିଭିନ୍ନ ଧାତବ ଲବଣ
• ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon dioxide)
• ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଏହା କେଉଁ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ?

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯକୃତ୍‌ରେ ଏମୋନିଆ ସହ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରାସାୟନିକ ଭାବେ ଯୋଗ ହୋଇ ୟୁରିଆ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ। ଏହି ୟୁରିଆ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ବୃକ୍‌କକୁ ପହଞ୍ଚି ମୂତ୍ର ଆକାରରେ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରାଣୀ (ଯଥା ବିହଙ୍ଗ, ସରୀସୂପ, ପତଙ୍ଗ) ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍‌ ରେ ପରିଣତ କରି ନିଷ୍କାସିତ କରନ୍ତି।

Or

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଯକୃତ (Liver) ଓ ବୃକ୍‌କ (Kidney) ମାଧ୍ୟମରେ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି:

1.ଏମୋନିଆ → ୟୁରିଆ/ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ:
ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ (ଯେପରି ମାଛ): ସିଧାସଳଖ ଏମୋନିଆ (NH₃) ଜଳରେ ବିସରଣ କରେ।
ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀ (ମନୁଷ୍ୟ, ବେଙ୍ଗ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ): ଯକୃତରେ ୟୁରିଆ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଓ ବୃକ୍‌କ ଦ୍ୱାରା ମୂତ୍ର ସହିତ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।
ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ଓ ପତଙ୍ଗ: ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ କରି ମଳ ସହିତ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି (ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ)।

2.କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO₂): ଫୁସ୍ଫୁସ୍ (Lungs) ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଵାସ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାରିଯାଏ।

3.ଅନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ:
ଲବଣ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ ବୃକ୍‌କ ଦ୍ୱାରା ମୂତ୍ର ଆକାରରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।
କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ମୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରିଯାଏ।

5. ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।

6.ବୃକ୍‌କର ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟକ ଛେଦନର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।

7. ଚିତ୍ରସହ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ର ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର |

Answer:ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ:

• ଗ୍ଲୋମେରୁଲସରେ ରକ୍ତ ଛଣା କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦିତ ହୁଏ
• ଜଳ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍‌, ଏମିନୋ ଏସିଡ଼, ସୋଡ଼ିୟମ, ପୋଟାସିଅମ ଆଦି ଆୟନ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳୀକା ନେଫ୍ରନ ମଧ୍ୟକୁ ଛାଣି ହୁଏ। ପରେ ଏହା ମୂତ୍ର ଦେଇ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ
• ରକ୍ତ କଣିକା, କିଛି ପ୍ରୋଟିନ ଅଣୁ ନେଫ୍ରନ ମଧ୍ୟକୁ ଛାଣି ହୁଏନାହିଁ