1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ |
(କ) ଜୈବ ବିବିଧତା କ’ଣ ?
Answer:
ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଥିବା କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶର ଏକତ୍ର ରୂପ। ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଏ।
ଜୈବ ବିବିଧତାର ତିନି ପ୍ରକାରର
- ଜିନୀୟ ଜୈବ ବିବିଧତା (Genetic diversity)
- ଜାତି ବିବିଧତା (Species diversity)
3.ପରିସଂସ୍ଥା ଜୈବ ବିବିଧତା (Ecosystem diversity)
ଉଦାହରଣ:
ଭାରତରେ ହାତୀ, ବାଘ, ଲାଲ୍ ପାଣ୍ଡା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ, ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ଇତ୍ୟାଦି ମିଶି ଜୈବ ବିବିଧତା ଗଠନ କରିଛନ୍ତି।
(ଖ) ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ କ’ଣ ?
Answer:
ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ (Red Data Book) ହେଉଛି ଏକ ବିଶେଷ ପୁସ୍ତକ ଯାହାରେ ବିଶ୍ୱର ସଙ୍କଟାପନ୍ନ, ବିଲୁପ୍ତ ଓ ବିପଦପ୍ରବଣ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଜାତିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଥାଏ। ଏହି ପୁସ୍ତକକୁ IUCN (International Union for Conservation of Nature) ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ପୁସ୍ତକର ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣ 1966 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
ବିଲୁପ୍ତି ପ୍ରାୟ ଓ ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ଜାତିମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନିଅ।
ଜନସାଧାରଣ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ବଢ଼ାଇବା।
ଉଦାହରଣ:
ଭାରତୀୟ ଚିତା
ଲାଲ୍ ପାଣ୍ଡା
ଗଣ୍ଡା
ବନ୍ୟ ଗଧ
କୃଷ୍ଣସାର ହରିଣ
ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳିକ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଦଲିଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
(ଗ) ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ କିଏ ?
Answer:
ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ସେମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିପଦଜନକ ଭାବରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି ଏବଂ ଯଦି ଉପଯୁକ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ “Threatened Species” ବା ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ଜାତି କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
ଲାଲ୍ ପାଣ୍ଡା (Red Panda)
ବାଘ (Tiger)
ଗଣ୍ଡା (Rhinoceros)
ହାତୀ (Elephant)
ଧଳା ବାଘ (White Tiger)
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ (Red Data Book) ରେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଛି।
(ଘ) ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବୋର୍ଡ଼ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ?
ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବୋର୍ଡ଼ (Wildlife Board) ହେଉଛି ଏକ ସାଂସ୍ଥାନିକ ସଂଗଠନ ଯାହା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଦାୟୀ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ: ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଓ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ପରିଚାଳନା ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
- ଅବୈଧ ଶିକାର ଓ ଚୋରାଚାଳାନି ରୋକଥାନ: ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର, ଚମଡ଼ା, ଦାନ୍ତ, ଶିଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସାୟକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କଡ଼ା ନିୟମ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।
- ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ସୁରକ୍ଷା: ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ (Red Data Book) ଅନୁଯାୟୀ ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା।
- ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି: ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବା।
- ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain), ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity), ଓ ପରିସଂସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବା।
ଉଦାହରଣ:
ଭାରତରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବୋର୍ଡ଼ (National Wildlife Board) ଓ ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରୀୟ ବୋର୍ଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରନ୍ତି। ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବୋର୍ଡ଼ ପରିବେଶ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
2. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ |
(କ) ଅପଘଟକ ଓ ପରପୋଷୀ
ଅପଘଟକ
1)ଏମାନେ ମୃତ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ବିଘଟନ କରି ମାଟିରେ ପୋଷକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
2)ଉଦାହରଣ: କବକ (Fungi), ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Bacteria), କେତେକ କୀଟ।
3)ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶେଷ ସ୍ତରରେ କାମ କରନ୍ତି।
4)ପରିବେଶରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ସଫା କରି ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle) ପୂରଣ କରନ୍ତି।
5)ସ୍ଵୟଂପୋଷିତ (Autotrophs) ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରପୋଷୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ
ପରପୋଷୀ
1)ଏମାନେ ଜୀବିତ ଉଭିଦ ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଇ ଜୀବନ ଚଳାନ୍ତି।
2)ଉଦାହରଣ: ହରିଣ (ଶାକାହାରୀ), ବାଘ (ମାଂସାହାରୀ), ମନୁଷ୍ୟ (ଉଭୟାହାରୀ)।
3)ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରାଥମିକ, ଦ୍ଵିତୀୟକ ବା ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି।
4)ପରିବେଶରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow) କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରନ୍ତି।
5)ସ୍ଵୟଂପୋଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।
3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କର |
(କ) ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Wildlife Sanctuary)
Answer:
ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ବାସ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କିଛି ସୀମିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅନୁମୋଦିତ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ:
“ଓଡ଼ିଶାର ଚନ୍ଦକା ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।”
(ଖ) ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Park)
Answer:
ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ହେଉଛି ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧାଜ୍ଞା ଲାଗୁ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ:
“କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ଆସାମ) ଏକାସାଙ୍ଗ ଗଣ୍ଡାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ଵବିଖ୍ୟାତ।”
(ଗ) ବିଲୁପ୍ ଜାତି (Extinct Species)
Answer:
ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଭିଦ ଯାହାର ଆଉ କୌଣସି ସଜୀବ ସଦସ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ:
“ଡୋଡୋ ପକ୍ଷୀ ଏକ ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି ଯାହାକୁ ଆଉ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।”
(ଘ) ବିପଦପ୍ରବଣ ଜାତି (Endangered Species)
Answer:
ବିପଦପ୍ରବଣ ଜାତି ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଭିଦ ଯାହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅତ୍ୟଧିକ ହ୍ରାସ ପାଇଛି ଏବଂ ବିଲୁପ୍ତିର ସଙ୍କଟରେ ଅଛି।
ଉଦାହରଣ:
“ବାଘ ଏକ ବିପଦପ୍ରବଣ ଜାତି ଯାହାକୁ ଲାଲ୍ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।”