1. ବହୁ ସମ୍ଭାବିତ ଉତ୍ତର ବିଶିଷ୍ଠ ପ୍ରଶ୍ନ ।
(i) ନିମ୍ନଲିଖିତ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଶିଳାର ଅବକ୍ଷୟ ପରେ ପଡ଼ି ରହୁଥୁବା ଅବକ୍ଷୟିତ ପଦାର୍ଥରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ?
(a) କୋଇଲା (b) ବକ୍କାଇଟ୍ (b) ସୁନା (d) ଦସ୍ତା
ଉତ୍ତର: (b) ବକ୍ସାଇଟ୍
ବକ୍ସାଇଟ୍ ହେଉଛି ଏକ ଅବକ୍ଷୟିତ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ଶିଳାର ଅପଘଟନ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
(ii) ନିମ୍ନଲିଖିତ ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କୋଦର୍ମାଠାରେ ଅଧକ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୋଇଥାଏ ?
(a) ବକ୍ବାଇଟ୍ (b) 29 (c) ଲୁହାପଥର (d) ତମ୍ବା
ଉତ୍ତର: (c) ଲୁହାପଥର
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କୋଦର୍ମା ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୁହାପଥର (ହେମାଟାଇଟ୍) ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୁଏ। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଲୁହାପଥର ଖଣି ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
(iii) ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ଶିଳାରେ ଖଣିଜପଦାର୍ଥ ସ୍ତର ସ୍ତର ହୋଇ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଥାଏ ?
(a) ଅବକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଳା (b) ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳା (c) ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳା (d) କୌଣସିଟିରେ ନୁହେଁ
ଉତ୍ତର: (a) ଅବକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଳା
ଅବକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଳାରେ ଖଣିଜପଦାର୍ଥ ସ୍ତର ସ୍ତର ହୋଇ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶିଳା ବର୍ଷା, ନଦୀ ଓ ବାୟୁ ପ୍ରଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରେ କୋଇଲା, ଲୁହାପଥର, ଓ ବାଲୁକା ପ୍ରସ୍ତର ପରି ଖଣିଜ ମିଳେ।
(iv) କେଉଁ ଖଣିଜଟି ପ୍ଲାସର ନିକ୍ଷେପ ଭାବରେ ମିଳିଥାଏ ?
(a) ଦସ୍ତା (b) ରୂପା (c) ଜିପ୍ସମ୍ (d) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍
ଉତ୍ତର: (b) ରୂପା
ରୂପା ପ୍ଲାସର ନିକ୍ଷେପ (Placer Deposit) ଭାବରେ ମିଳେ। ଏହା ନଦୀ ଶଯ୍ୟା କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ପାଦଦେଶରେ ଜଳପ୍ରବାହ ଯୋଗୁ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ପ୍ଲାସର ଖଣିଜ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା, ଟିଣ, ଓ ପ୍ଲାଟିନମ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
2. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 30ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ |
(i) ଲୌହମିଶ୍ରିତ ଓ ଲୌହବିହୀନ ଖଣିଜ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ |
Answer:
ଲୌହମିଶ୍ରିତ ଖଣିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୁହା ଉପାଦାନ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲୁହାପଥର, ମାଙ୍ଗାନିଜ, ନିକେଲ, ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକ ଭାରତରେ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ମିଳେ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।
ଲୌହବିହୀନ ଖଣିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୁହା ଉପାଦାନ ନଥାଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସୁନା, ରୂପା, ତମ୍ବା, ବକ୍ସାଇଟ୍, ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ହୋଇଥିବାରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
(ii) ଖଣିଜ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଖଣିଜ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାସାୟନିକ ଓ ଆଣବିକ ଗଠନ ସହିତ ଭୂତ୍ତ୍ୱକରେ ମିଳେ। ଏଗୁଡ଼ିକ କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳାରେ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧାତୁ, ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ଓ କୃଷି ଉପକରଣ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାର ଗୁଣଧର୍ମ ଯେପରି ରଙ୍ଗ, କଠିନତା, ଓ ଜ୍ୟୋତି ଉପରେ ଏହାର ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଏ।
(iii) ଆଗ୍ନେୟ ଏବଂ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ?
Answer:
ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳାରେ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଭୂଗର୍ଭରୁ ଗଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପରକୁ ଆସି ଥଣ୍ଡା ହୋଇ କଠିନ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଫାଟ, ଛିଦ୍ର, ଓ ଶିରାରେ ଖଣିଜ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଟିଣ, ତମ୍ବା, ଓ ହୀରା।
ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରେ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାପ ଓ ଚାପ ଯୋଗୁ ପୁରାତନ ଶିଳାର ଗଠନ ବଦଳି ନୂତନ ଖଣିଜ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ବଦଳିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗ୍ରାଫାଇଟ୍ ଓ ମାର୍ବଲ୍।
(iv) ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ ?
Answer:
ଖଣିଜ ସମ୍ବଳ ସୀମିତ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟିରେ ଲକ୍ଷାବଧି ବର୍ଷ ଲାଗିଥାଏ। ନିରନ୍ତର ଖନନ ଯୋଗୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କମିଯାଉଛି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଏକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ:
ପୁନଃଚକ୍ରଣ: ଧାତୁ ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର କରି ଖଣିଜ ଚାପ କମାଇବା।
ବିକଳ୍ପ ଉପାଦାନ: ଖଣିଜ ବଦଳରେ କୃତ୍ରିମ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର।
ଯୋଗାଯୋଗ ନୀତି: ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ କଡ଼ା ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ।
ଗବେଷଣା: ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିକାଶ କରି ଖଣିଜ ବ୍ୟବହାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରିବା।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଖଣିଜ ସମ୍ବଳକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 120ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(i) ଭାରତରେ ଲୁହାପଥରର ଆବଣ୍ଟନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
Answer:
ଭାରତ ଲୁହାପଥର ଉତ୍ପାଦନରେ ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଦେଶ। ଏଠାରେ ଲୁହାପଥର ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଓ ଗୋଆରେ ମିଳେ।
ଓଡ଼ିଶା-ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳ: ଓଡ଼ିଶାର କୋଇଲା, ବରସୁଆ, ଓ କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାରେ ଉଚ୍ଚ ମାନର ହେମାଟାଇଟ୍ ଲୁହାପଥର ମିଳେ।ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଚିରିଆ ଖଣି ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ୍ ଲୁହାପଥର ଭଣ୍ଡାର।
ଛତିଶଗଡ଼-ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଅଞ୍ଚଳ: ଛତିଶଗଡ଼ର ବଇଲାଡ଼ିଲା ଖଣିରୁ ଉତ୍ତମ ମାନର ଲୁହାପଥର ରପ୍ତାନି କରାଯାଏ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଅଞ୍ଚଳ: କୁଡ୍ରମୁଖ ଖଣିରୁ ଲୁହାପଥର ମାଙ୍ଗାଲୋର ବନ୍ଦର ଦେଇ ରପ୍ତାନି ହୁଏ।
ଗୋଆ-ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଅଞ୍ଚଳ: ଏଠାରେ ମଧ୍ୟମ ମାନର ଲୁହାପଥର ମିଳେ, ଯାହା ମାର୍ମାଗାଓ ବନ୍ଦର ଦେଇ ରପ୍ତାନି କରାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଲୁହାପଥର ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ରାଜ୍ୟ (34%) ଅଟେ।
(ii) ଖଣିଜ ସଂରକ୍ଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଉପାୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
ଆବଶ୍ୟକତା:
ଖଣିଜ ସମ୍ବଳ ସୀମିତ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଲକ୍ଷାବଧି ବର୍ଷ ଲାଗେ।
ଅତ୍ୟଧିକ ଖନନ ଯୋଗୁ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷିତ ହେଉଛି।
ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସମ୍ବଳ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଉପାୟ:
ପୁନଃଚକ୍ରଣ: ପୁରାତନ ଧାତୁ ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର କରି ଖଣିଜ ଚାପ କମାଇବା।
ବିକଳ୍ପ ଉପାଦାନ: ଖଣିଜ ବଦଳରେ କୃତ୍ରିମ ସାମଗ୍ରୀ (ଯେପରି ଫାଇବର) ବ୍ୟବହାର।
ସୁଯୋଗ୍ୟ ଖନନ ନୀତି: ସରକାରୀ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ଗବେଷଣା: ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିକାଶ କରି ଖଣିଜର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ବ୍ୟବହାର।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଖଣିଜ ସମ୍ବଳକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
4. “କ” ସମାରେ ଦିଆଯାଇଥୁବା ତଥ୍ୟ ସହିତ “ଖ” ସ୍ତମରେ ଥୁବା ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ |
| “କ” | “ଖ” |
| ଲୌହବିହୀନ | ବକ୍କାଇଟ୍ |
| ସିମେଣ୍ଟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ | ଜିପସମ୍ |
| ଆଲୁମିନିୟମ | ତମ୍ବା |
| କ୍ଷେତ୍ରୀ | ଅଭ୍ର |
| ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟ | ବୂନପଥର |
| ମାଙ୍ଗାନିଜ |
Answer:
ଲୌହବିହୀନ → (d) ତମ୍ବା
(ତମ୍ବା ଏକ ଲୌହବିହୀନ ଧାତବ ଖଣିଜ)
ସିମେଣ୍ଟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ → (e) ବୂନପଥର
(ଚୂନପଥର ସିମେଣ୍ଟ ଉତ୍ପାଦନର ମୁଖ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲ)
ଆଲୁମିନିୟମ → (a) ବକ୍କାଇଟ୍
(ବକ୍ସାଇଟ୍ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରାଥମିକ ଖଣିଜ)
କ୍ଷେତ୍ରୀ → (f) ମାଙ୍ଗାନିଜ
(ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ କୀଟନାଶକ ଓ ରଙ୍ଗ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯାହା କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ)
ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟ → (b) ଜିପସମ୍
(ଜିପସମ୍ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ)