1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀରେ ଚାରୋଟି ଲେଖାଁଏ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି । ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ |
(a) ବକ୍ଵାଇଟ କେଉଁ ଉଦ୍ୟୋଗର କଞ୍ଚାମାଲରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ?
(i) ଲୁହା (ii) ଆଲୁମିନିଅମ (iii) ତମ୍ୟା (iv) ସିମେଣ୍ଟ
Answer: (ii) ଆଲୁମିନିୟମ
(ବକ୍ସାଇଟ୍ ଆଲୁମିନିୟମ ଶିଳ୍ପର ମୁଖ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲ ।)
(b) କେଉଁ ସଂସ୍ଥାଟି ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ?
(i) SAIL (ii) NALCO (iii) OIL (iv) BALCO
Answer: (i) SAIL
(SAIL – Steel Authority of India Limited ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦକ ସଂସ୍ଥା ।)
(c) କେଉଁଟି ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ ?
(i) SAIL (ii) TISCO (iii) NALCO (iv) IDCO
Answer:
(ii) TISCO
(TISCO – Tata Iron and Steel Company ଏକ ବେସରକାରୀ କମ୍ପାନୀ, ଯାହାକୁ ଟାଟା ଗ୍ରୁପ୍ ପରିଚାଳନା କରେ ।)
(d) କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ରେଳଡ଼ବା ତିଆରି ହୁଏ ?
(i) କପୁରଥାଲା (ii) ବାରାଣାସୀ (iii) ପେରାମ୍ବୁର (iv) କୋଲକାତା
Answer:
(iii) ପେରାମ୍ବୁର
(ତାମିଲନାଡୁର ପେରାମ୍ବୁରରେ ରେଳ ଡବା ତିଆରି କାରଖାନା ଅଛି ।)
(e) ମହେନ୍ଦ୍ରା ଓ ମହେନ୍ଦ୍ରା କାରଖାନା କେଉଁ ପ୍ରକାର ଯାନ ନିମୀଣ କରିଥାଏ ?
(i) ଦୁଇଚକିଆ (ii) ତିନିଚକିଆ (iii) ଚାରିଚକିଆ (iv) ଆଠଚକିଆ
Answer:
(iii) ଚାରିଚକିଆ
(ମହେନ୍ଦ୍ରା କମ୍ପାନୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରିଚକିଆ ଯାନ (ଯେପରି SUV, ଟ୍ରକ୍) ତିଆରି କରେ ।)
(f) କେଉଁ ଶିଳ୍ପରେ ମଜୁରୀଭୋଗୀ ଶ୍ରମିକ ନ ଥାନ୍ତି ?
(i) କ୍ଷୁଦ ଶିଳ୍ପ (ii) କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ (iii) ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ (iv) ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ
Answer:
(ii) କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ
(କୁଟୀର ଶିଳ୍ପରେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜେ କାମ କରନ୍ତି, ମଜୁରୀଭୋଗୀ ଶ୍ରମିକ ନଥାନ୍ତି ।)
2. ଭାରତର ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଅ |
(a) ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କାରଖାନା (b) ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନା
(c) ଇଲୋଟ୍ରୋନିକ୍ସ କାରଖାନା (d) ଉଡ଼ାଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କାରଖାନା
(e) ଆଲୁମିନିୟମ୍ କାରଖାନା (f) କାଗଜ ଶିଳ୍ପ
3. ନିମ୍ନଲିଖିତଗୁଡ଼ିକର ପୁରା ନାମ ଲେଖ |
(i) IISCO – Indian Iron and Steel Company
(ii) SAIL – Steel Authority of India Limited
(iii) TISCO – Tata Iron and Steel Company
(iv) NALCO – National Aluminium Company Limited
(v) MNC – Multinational Corporation
4. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଅ |
(a) ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଯାଏ ?
Answer:
କଞ୍ଚାମାଲକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାର ଶିଳ୍ପକୁ ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ କୁହାଯାଏ ।
(b) ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦ କ’ଣ ? ଏହାର ଉଦାହରଣଦିଅ |
Answer:
ପ୍ରକୃତିରୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରାପ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: କପା, ଲୁହା, ବକ୍ସାଇଟ୍, କାଠ, ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ।
(c) ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ କ’ଣ ? ଏହାର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର |
Answer:
ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପର ଉତ୍ପାଦ ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାକୁ ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ ।
ତାଲିକା:
ଲୁହା-ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ
ସିମେଣ୍ଟ ଶିଳ୍ପ
ଆଲୁମିନିୟମ ଶିଳ୍ପ
(d) ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
Answer:
କଞ୍ଚାମାଲ, ଜମି, ଶକ୍ତି (ବିଦ୍ୟୁତ୍), ଜଳ, ଉପଯୁକ୍ତ ଜଳବାୟୁ ।
(e) ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପ ସରକାର ଓ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ମିଶି ପୁଞ୍ଜି ଲଗାଇ ଚଳାନ୍ତି, ତାକୁ ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ମାରୁତି ଉଦ୍ୟୋଗ, ଅଏଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ।
(f) MNC ବା ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ କମ୍ପାନୀ ଏକାଧିକ ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ ବ୍ୟବସାୟ କରେ, ତାକୁ MNC କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଟାଟା ମୋଟର୍ସ, ଫୋର୍ଡ, ହୋଣ୍ଡା ।
5. ନିମ୍ନୋକୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ |
(a) ଭାରତର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରର ଅବଦାନ କ’ଣ ?
Answer:
ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତିରେ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରର ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଶର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦ (GDP) ରେ ପ୍ରାୟ 25-30% ଅଂଶଦାନ କରେ । ଏହା ରୋଜଗାର ସୃଷ୍ଟି, ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ଆୟ (ରପ୍ତାନି), ଏବଂ କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭରତା ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲୁହା-ଇସ୍ପାତ, ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଉଦ୍ୟୋଗ, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ, ଓ ପେଟ୍ରୋ-ରସାୟନ ଶିଳ୍ପ ଭାରତକୁ ଏକ ବିକଶିତ ଶିଳ୍ପୀକୃତ ଦେଶ ଭାବେ ଗଢ଼ିଛି । ଏହା ଛଡ଼ା, ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ବିକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଛି ।
(b) ସ୍ୱତ୍ୱାଧିକାର ଭିଭିରେ ଶିଳ୍ପର ବିଭାଗୀକରଣ କରି ଉଦାହରଣ ଦିଅ |
ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଶିଳ୍ପ (Public Sector):
ସରକାରଙ୍କ ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ଶିଳ୍ପ ।
ଉଦାହରଣ: SAIL (Steel Authority of India Limited), BHEL (Bharat Heavy Electricals Limited)
ବେସରକାରୀ ଶିଳ୍ପ (Private Sector):
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ।
ଉଦାହରଣ: ଟାଟା ଷ୍ଟିଲ୍ (TISCO), ରିଲାୟନ୍ସ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଜ୍
ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ (Joint Sector):
ସରକାର ଓ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ମିଶି ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ମାରୁତି ସୁଜୁକି, ଅଏଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ
ସମବାୟ ଶିଳ୍ପ (Cooperative Sector):
ସମବାୟ ସମିତିଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ।
ଉଦାହରଣ: ଅମୁଲ (AMUL), କେରଳର କଫି ଶିଳ୍ପ
(c) ଶିଳ୍ପଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ କ’ଣ ? ଏହାକୁ କିପରି ରୋକାଯାଇପାରିବ ?
Answer:
ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଶିଳ୍ପଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ କ’ଣ?
ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସମୟରେ ବାୟୁ, ଜଳ, ଭୂମି ଓ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ହେଉଛି ।
ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ: କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ, ପାଉଁଶ ଗୁଣ୍ଡ, କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ୍, ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଆଦି ବାୟୁକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ ।
ଜଳ ଓ ଭୂମି ପ୍ରଦୂଷଣ: ଶିଳ୍ପ କାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଉଭୟ ଜୈବ ଓ ଅଜୈବ ତଥା ତରଳ ଓ କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନଦୀ, ନାଳ, କେନାଲ, ଭୂମି ଓ ଭୂଗର୍ଭସ୍ଥ ଜଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ । ଏହା ମନୁଷ୍ୟ, ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ: କାରଖାନାମାନଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଶବ୍ଦ, ଡ଼ିନାମାଇଟ ବିସ୍ଫୋରଣ ଏବଂ ଯାନବାହାନର ଶବ୍ଦ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।
ଏହାକୁ କିପରି ରୋକାଯାଇପାରିବ?
- ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପ ସ୍ଥାପନ, ଉପଯୁକ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଚୟନ ଓ ଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ରୋକାଯାଇପାରିବ ।
- ଶିଳ୍ପରେ କୋଇଲା ବଦଳରେ ଖଣିଜ ତେଲ, ସୌର ଶକ୍ତି ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା।
- ଫିଲ୍ଟର ଓ ଅବକ୍ଷେପକ (Precipitator) ଆଦିର ବ୍ୟବହାର କରିବା।
- କାରଖାନାରୁ ବାହାରୁଥିବା କଠିନ ତଥା ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ସିଧାସଳଖ ନଦୀ, ନାଳକୁ ନଛାଡ଼ି ଉପଚାର ପରେ ଛାଡ଼ିଲେ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ କମ୍ ହେବ।
- ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଗୋଟାଇ ଆଣି, ଗର୍ଭ ପୂରଣ ପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରିବା କିମ୍ବା ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycling) ଦ୍ୱାରା ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
- NTPC ପରି ସଂସ୍ଥାମାନେ ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ବ୍ୟବହାର, ପାଉଁଶର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ସବୁଜ ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି
(d) NTPC କିପରି ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ନିୟନ୍ନଣ କରିପାରିଛି ବୁଝାଅ |
Answer:
NTPC ପରି ସଂସ୍ଥାମାନେ ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ବ୍ୟବହାର, ପାଉଁଶର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ସବୁଜ ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି
NTPC (National Thermal Power Corporation) ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ ତଥା ଜଳ, ଜାଳେଣି ଓ ଗ୍ୟାସର ଖର୍ଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି:
ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।
ପାଉଁଶର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉଛି।
ସବୁଜ ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରାକୃତିକ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରାଯାଉଛି ।
ପୋଖରୀ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବା ସହ, ପାଉଁଶମିଶ୍ରିତ ଜଳର ପୁନଃଚକ୍ରଣ ପଦ୍ଧତିରେ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା କରାଯାଉଛି।
ପ୍ରତ୍ୟେକ କାରଖାନାରେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ ରୋକାଯାଇପାରିବ ଏବଂ ଏକ ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରିବ
(e) ଭାରତରେ ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କ’ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ଲେଖ|
Answer:
ଭାରତରେ ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ଏକ ବୃହତ୍ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ପୁଞ୍ଜି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଉଦ୍ୟୋଗ ଅଟେ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ପାଞ୍ଚଟି ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କାରଖାନା ରହିଛି, ଯଥା:
ବିଶାଖାପାଟଣା
କୋଚି
ମୁମ୍ବାଇ
ମାର୍ମାଗାଓ
କୋଲକାତା
ଏହି କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକରେ ନୌବାହିନୀ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଜାହାଜ ଓ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ
। ଏହାଛଡ଼ା, ଏଠାରେ ଷ୍ଟିମର, ବାର୍ଜ, ଡ୍ରେଜର ଏବଂ ଉପକୂଳବାହୀ ଜାହାଜ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ।
ଜାପାନ ସହାୟତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କୋଚି ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କାରଖାନାର ଏକ ଲକ୍ଷ DWT (Dead Weight Tonnage) କ୍ଷମତା ଥିବାବେଳେ, ବିଶାଖାପାଟଣାଠାରେ 50000 DWT ଓଜନର ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଜାହାଜ ମରାମତି ପାଇଁ 16 ଗୋଟି ଶୁଷ୍କ ଡକ୍ (Dry Dock) ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି
(f) ଭାରତର ଲୌହସଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ୟକ୍ ଧାରଣା ଦିଅ |
Answer:
ଭାରତର ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ ଏକ ଖଣିଜଭିଭିକ ଓ ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ ଅଟେ, ଯାହା ଦେଶର ମେରୁଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ। ଏହା ଏକ ଭାରୀ ଶିଳ୍ପ କାରଣ ଏହାର କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଉତ୍ପାଦ ଉଭୟ ଓଜନଦାର। ପ୍ରଥମେ 1830ରେ ତାମିଲନାଡୁର ପୋର୍ଟୋ ନୋଭାଠାରେ ଲୁହା କାରଖାନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ 1907ରେ ଜାମସେଦପୁରଠାରେ TISCO (ଟାଟା ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନା) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହେଲା।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ, ଜର୍ମାନୀ, ରୁଷ ଓ ବ୍ରିଟେନ ସହାୟତାରେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଉରକେଲା, ଛତିଶଗଡ଼ର ଭିଲାଇ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦୁର୍ଗାପୁର ଭଳି ବୃହତ୍ କାରଖାନା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମି ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ, କାରଣ କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଉତ୍ପାଦର ଭାରୀ ଓଜନ ଯୋଗୁଁ ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ କରିବା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
ଭାରତ ବାର୍ଷିକ 106.5 ନିୟୁତ ଟନ୍ ଲୌହଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନ କରି ବିଶ୍ୱରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି
ଏବଂ 2004ରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ଇସ୍ପାତ ରପ୍ତାନିକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥିଲା। ତଥାପି, ଏହି ଶିଳ୍ପ ଉପଯୁକ୍ତ କୋଇଲାର ଅଭାବ, ନିମ୍ନ ଉତ୍ପାଦିକା, ଶକ୍ତି ସଙ୍କଟ ଓ ନିମ୍ନମାନର ପ୍ରାବିଧି ଭଳି ସମସ୍ୟା ଦେଇ ଗତି କରୁଛି। ସମସ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକର ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ଵ SAIL (Steel Authority of India) ବହନ କରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଦାରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ଭୂଷଣ ଇସ୍ପାତ ଓ ଜିନ୍ଦଲ ଇସ୍ପାତ ଭଳି ଅନେକ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଗେଇ ଆସିଛନ୍ତି।
ସମଗ୍ର ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ ଏକ ମଜବୁତ ମୂଳଦୁଆ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
6. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ |
(a) କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ
Answer:
କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ
ପାରମ୍ପରିକ ହାତତନ୍ତ ଓ ସରଳ ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମଜୁରୀଭୋଗୀ ଶ୍ରମିକ ନଥାନ୍ତି ।
ଅଳ୍ପ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ (ସ୍ୱଳ୍ପ ବିନିଯୋଗ) ।
ଉଦାହରଣ: ଖଦି, ପିତ୍ତଳ ଶିଳ୍ପ, ହସ୍ତତନ୍ତ ।
କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ
ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତି-ଚାଳିତ ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
ମଜୁରୀଭୋଗୀ ଶ୍ରମିକ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପରେ ଅଧ୍ଵ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ଆବଶ୍ୟକ (ପ୍ରାୟ 2 କୋଟି ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ।
ଉଦାହରଣ: କାଗଜ ତିଆରି, ଖେଳନା ଶିଳ୍ପ, ଛୋଟ ଯନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ।
(b) ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ
Answer:
ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ
- ଏହାର ଉତ୍ପାଦ ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
- ଭାରୀ ଓ ବୃହତ୍ ଆକାରର ଶିଳ୍ପ (ଅଧିକ ଓଜନ) ।
- ଅଧିକ ପୁଞ୍ଜି ଓ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଆବଶ୍ୟକ କରେ ।
- ଉଦାହରଣ: ଲୁହା-ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ, ସିମେଣ୍ଟ ଶିଳ୍ପ ।
ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ
- ଏହାର ଉତ୍ପାଦ ସିଧାସଳଖ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ହୁଏ ।
- ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ (କମ୍ ଓଜନ)
- ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ପୁଞ୍ଜି ଆବଶ୍ୟକ କରେ ।
- ଉଦାହରଣ: ଚା ଶିଳ୍ପ, ପାଉଁରୁଟି, ବିସୁଟ, ସାବୁନ ଶିଳ୍ପ, ଟିଭି ନିର୍ମାଣ ।
(c) ମିଳିତ ବା ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ ଓ ସମବାୟ ଶିଳ୍ପ
Answer:
ମିଳିତ ବା ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ
- ସରକାର ଓ ବେସରକାରୀ କମ୍ପାନୀ ମିଶି ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ।
- ଲାଭ ଉଭୟ ସରକାର ଓ ବେସରକାରୀ ଅଂଶୀଦାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ ।
- ବଡ଼ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ଆବଶ୍ୟକ କରେ ।
- ଉଦାହରଣ: ମାରୁତି ସୁଜୁକି, ଅଏଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ।
ସମବାୟ ଶିଳ୍ପ
- ସମବାୟ ସମିତି (କର୍ମଚାରୀ/କୃଷକଙ୍କ ସମଷ୍ଟି) ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ।
- ଲାଭ ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ ।
- ସାଧାରଣତଃ ଛୋଟ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ଅମୁଲ (AMUL), କେରଳର କଫି ଉତ୍ପାଦନ ସମବାୟ
(e) ଭାରୀ ଶିଳ୍ପ ଓ ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ
Answer:
ଭାରୀ ଶିଳ୍ପ
- ବଡ଼ ଓ ଓଜନଦାର ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବ୍ୟବହାର କରେ (ଉଦା: ବିଶାଳକାୟ କ୍ରେନ୍)
- ଅଧିକ ଶକ୍ତି (ବିଦ୍ୟୁତ୍/କୋଇଲା) ଖର୍ଚ୍ଚ କରେ ।
- ଉତ୍ପାଦ ଓଜନଦାର ହୋଇଥାଏ (ଯେପରି ଷ୍ଟିଲ୍, ସିମେଣ୍ଟ) ।
- ଉଦାହରଣ: ଲୁହା-ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ, ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ।
ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ
- ସରଳ ଓ ହାଲୁକା ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରେ (ଉଦା: ସିଲାଇ ମେସିନ୍, ଛୋଟ ଟୁଲ୍ସ୍) ।
- ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ କରେ ।
- ଉତ୍ପାଦ ହାଲୁକା (ଯେପରି ଲୁଗା, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସାମଗ୍ରୀ) ।
- ଉଦାହରଣ: ଟେକ୍ସଟାଇଲ୍, ଖେଳନା ଶିଳ୍ପ ।
(f) ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଶିଳ୍ପ ଓ ଘରୋଇ ଶିଳ୍ପ
Answer:
ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଶିଳ୍ପ
- ସରକାରଙ୍କ ମାଲିକାନାରେ ଚାଲେ (କେନ୍ଦ୍ର/ରାଜ୍ୟ ସରକାର) ।
- ଲାଭ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବିକାଶରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ
- ବୃହତ୍ ପାଇଁ ପ୍ରାଥମିକତା (ଯେପରି ରେଳ, ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ୍)
- ଉଦାହରଣ: SAIL, BHEL
ଘରୋଇ ଶିଳ୍ପ
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବା ପରିବାର ମାଲିକାନାରେ ଚାଲେ ।
- ଲାଭ ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ରହେ ।
- ବଜାର ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଉତ୍ପାଦନ କରେ ।
- ଉଦାହରଣ: ଟାଟା ଷ୍ଟିଲ୍, ରିଲାୟନ୍ସ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଜ୍ ।
(g) କୃଷି ଭିଭିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଭିଭିକ ଶିଳ୍ପ
Answer:
କୃଷି ଭିଭିକ ଶିଳ୍ପ
- କୃଷି ଉତ୍ପାଦ (ଯେପରି ଆଖୁ, କପା, ଚା) କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
- ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ।
- ଉଦାହରଣ: ଚିନି ଶିଳ୍ପ, ତେଲ ମିଲ୍, ଝୋଟ ଶିଳ୍ପ ।
ଜଙ୍ଗଲ ଭିଭିକ ଶିଳ୍ପ
- ଜଙ୍ଗଲରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କାଠ, ବାଉଁଶ, ଔଷଧୀୟ ଗଛ ଆଦି ବ୍ୟବହାର କରେ ।
- ଅରଣ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ।
- ଉଦାହରଣ: କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ଆସବାବପତ୍ର ତିଆରି, ଔଷଧ ଉତ୍ପାଦନ ।
7. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ |
(a) ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନା କଞ୍ଚାମାଲ ମିଳୁଥୁବା ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ|
Answer:
ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନା କଞ୍ଚାମାଲ ମିଳୁଥିବା ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି:
ଭାରୀ କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଉତ୍ପାଦ: ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନାରେ ବ୍ୟବହୃତ କଞ୍ଚାମାଲ ଯଥା ଲୁହାପଥର, କୋଇଲା, ଚୂନପଥର ଏବଂ ମାଙ୍ଗାନିଜ ଓ କ୍ରୋମାଇଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ହୋଇଥାଏ | ଏହି ଶିଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆକାରରେ ବଡ଼ ଓ ଓଜନଦାର ହୋଇଥାଏ |
ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ: କଞ୍ଚାମାଲ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦ ଉଭୟ ଭାରୀ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏଗୁଡ଼ିକର ପରିବହନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚବହୁଳ ହୋଇଥାଏ | ତେଣୁ, ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଲୌହଇସ୍ପାତ କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକ କଞ୍ଚାମାଲ ମିଳୁଥିବା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥାଏ |
(b) ମଟର ନିର୍ମାଣ କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ବଡ଼ ସହର ନିକଟରେ ସ୍ଥାପିତ |
Answer:
ବଜାର ସୁବିଧା: ବଡ଼ ସହରରେ ଉଚ୍ଚ କ୍ରୟଶକ୍ତି ଥିବା ଗ୍ରାହକଙ୍କ ନିକଟରେ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ ଯୋଗାଯୋଗ ସହଜ କରେ ।
କୁଶଳ ଶ୍ରମିକ ଉପଲବ୍ଧତା: ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଓ ଟେକ୍ନିସିଆନ୍ ଶ୍ରମିକ ସହଜରେ ମିଳନ୍ତି ।
ଆଧୁନିକ ଯୋଗାଯୋଗ ସୁବିଧା: ରେଳ, ସଡ଼କ ଓ ବନ୍ଦର ସୁବିଧା ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପାଦ ବିତରଣ ସୁଗମ ।
ଉଦାହରଣ: ମାରୁତି ଉଦ୍ୟୋଗ (ଗୁଡ଼ଗାଓଁ), ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ ମୋଟର୍ସ (କୋଲକାତା), ଟାଟା ମୋଟର୍ସ (ଜାମସେଦପୁର ଓ ପୁଣେ) ଏବଂ ଅଶୋକ ଲେଲ୍ୟାଣ୍ଡ (ଚେନ୍ନାଇ) ନିଜର କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି
(c) ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପକୁ ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ |
Answer:
ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣ: ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପର ସର୍ବଶେଷ ଉତ୍ପାଦ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ | ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ଲୌହଇସ୍ପାତ ଅନ୍ୟ ମେସିନ ବା କଳକବ୍ଜା ତିଆରି ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ |
ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ମେରୁଦଣ୍ଡ: ଏହା ଦେଶର ତଥା ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ମେରୁଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ |
ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର ଆଧାର: ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭାରୀ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ଏହି ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପକୁ ଆଧାର କରି ଗଢ଼ି ଉଠିଛି |
ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଗୁରୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କାରଖାନା (BHEL) ଏବଂ ଭାରୀ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ନିଗମ (Heavy Engineering Corporation) ପରି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଲୌହଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ନିର୍ମାଣ କରିଥାନ୍ତି |
ଏହା ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଯେମିତି ମୂଳଦୁଆ ଘରର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ସେହିପରି ଲୌହଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ମୂଳଦୁଆ ସଦୃଶ।
(d) ବେଙ୍ଗାଲୁରୁକୁ ଭାରତର ଇଲେକ୍ସ୍ରୋନି କ୍ଵ ରାଜଧାନୀ କୁହାଯାଏ |
Answer:
ସଫ୍ଟୱେର୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପାର୍କର ସ୍ଥାପନା: ଏହି ସହରରେ ୬୨୬୦ଟି ସଫ୍ଟୱେର୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପାର୍କ (Software Technology Park – STP) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି | ଏହି ପାର୍କଗୁଡ଼ିକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଏବଂ ସଫ୍ଟୱେର୍ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି |ବେଙ୍ଗାଲୁରୁରେ Infosys, Wipro, Texas Instruments ଭଳି ବଡ଼ ଆଇଟି ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟାଳୟ ଅଛି ।
ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଶିଳ୍ପ ଟ୍ରାଞ୍ଜିଷ୍ଟର ରେଡ଼ିଓରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଟି.ଭି. ସେଟ୍, ଟେଲିଫୋନ୍ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ, କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ମୋବାଇଲ୍ ସେଟ୍ ଓ ଡାକ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରପାତିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ | ଏହା ସାମରିକ, ରେଳ, ବିମାନ, ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପାଣିପାଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ | ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ‘ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ରାଜଧାନୀ’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଛି |
ଏହା ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଯେମିତି କୌଣସି ଦେଶର ରାଜଧାନୀ ତାହାର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥାଏ, ସେହିପରି ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଭାରତର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି |
(e) ରାସାୟନିକ କାରଖାନା ଜନବସତି ପାଇଁ ଏକ ସମସ୍ୟା |
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ପ୍ରଭାବ: ରାସାୟନିକ ସାର କାରଖାନା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ଶିଳ୍ପରୁ ନିର୍ଗତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୋଇଥାଏ | ଏହି ପ୍ରଦୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟହାନୀ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ବ୍ୟାପିଥାଏ | ୧୯୮୪ ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ଭୋପାଳସ୍ଥିତ ୟୁନିୟନ କାର୍ବାଇଡରୁ ନିର୍ଗତ ମିଥାଇଲ ଆଇସୋସ୍ୟାନାଇଡ଼ ଗ୍ୟାସର ବିଷକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରାଣହାନୀ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଏହାର ଏକ ବୀଭିଷିକାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ |
ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ:
ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ: କାରଖାନାମାନଙ୍କରୁ ନିର୍ଗତ କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ଼, ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ଼ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଠିନ ଓ ତରଳ କଣିକା, ଧୂଳି, ବାଷ୍ପ, ଧୂଆଁ ଆଦି ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିଥାଏ | ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ଓ ପାଉଁଶ ମଧ୍ୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ |
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ: ଶିଳ୍ପ କାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଉଭୟ ଜୈବ ଓ ଅଜୈବ ତଥା ତରଳ ଓ କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସିଧାସଳଖ ନଈ, ନାଳ ଓ କେନାଲ ଆଦିକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିଥାଏ | ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ରଦୂଷିତ ଜଳ ମନୁଷ୍ୟ, ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ସହ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥାଏ | ମାଛଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି |
ଭୂମି ଓ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ: ରାସାୟନିକ ସାର, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ରବର ଶିଳ୍ପ, କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ବୟନ ଶିଳ୍ପ, ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପ, ପେଟ୍ରୋ ରସାୟନ ଶିଳ୍ପ, ଚମଡ଼ା କାରଖାନା ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଲେପନ (Electroplating) ରୁ ବାହାରୁଥିବା ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ତଥା ଭୂଗର୍ଭ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇଥାଏ |
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ: କାରଖାନାମାନଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଶବ୍ଦ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥାଏ |
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ରାସାୟନିକ କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକ ଜନବସତି ନିକଟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ତାହା ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଜୀବନଶୈଳୀ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ |
(f) ଖାଉଟିଶିଳ୍ପକୁ କାହିଁକି ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପକୁ ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ (Light Industry) କୁହାଯିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି:
କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଉତ୍ପାଦର ଓଜନ: ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ତାହାକୁ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ | ଏହି ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହୃତ କଞ୍ଚାମାଲର ଓଜନ କମ୍ ହୋଇଥାଏ |
ଉତ୍ପାଦର ଓଜନ: କଞ୍ଚାମାଲର ଓଜନ କମ୍ ଥିବାରୁ, ଏଥିରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଓଜନ ମଧ୍ୟ କମ୍ ହୋଇଥାଏ | ଏହି କାରଣରୁ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପକୁ ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଇଥାଏ |
ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଖାଇବା ତେଲ, ଚା’, ସାବୁନ, ପାଉଁରୁଟି, ବିସ୍କୁଟ, ରେଡ଼ିଓ, ଟିଭି ଆଦି ଶିଳ୍ପ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ | ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ କଞ୍ଚାମାଲର ଓଜନ କମ୍ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ |
8. “ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏକ ଜାତୀୟ ସମସ୍ୟା” ଏହା ଉପରେ ନିଜର ବକ୍ତବ୍ୟ ରଖ|
Answer:
“ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏକ ଜାତୀୟ ସମସ୍ୟା” ବୋଲି କହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ, କାରଣ ଏହା ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ପରିବେଶ ଉପରେ ପଡ଼ୁଛି |
ଶିଳ୍ପଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ: ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗର ଅବଦାନ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ , ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ଅବକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ହେଉଛି | ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଏକକାଳୀନ ବାୟୁ, ଜଳ, ଭୂମି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି |
- ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ:
- କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ଓ ପାଉଁଶ ଗୁଣ୍ଡ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଓ ଜଳମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିଥାଏ |
- ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନରୁ ନିର୍ଗତ କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ଼ ଓ ସଲଫର ଡ଼ାଇଅକ୍ସାଇଡ଼ ବାୟୁକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିଥାଏ |
- ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ କଠିନ ଓ ତରଳ କଣିକା, ଧୂଳି, ବାଷ୍ପ ଓ ଧୂଆଁ ଆଦି ମିଶିଥାଏ |
- ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍କେନ୍ଦ୍ରରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ଓ ପାଉଁଶ ମଧ୍ୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ |
- ଏହି ପ୍ରଦୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟହାନୀ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ବ୍ୟାପିଥାଏ |
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ:
ଶିଳ୍ପ କାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଉଭୟ ଜୈବ ଓ ଅଜୈବ ତଥା ତରଳ ଓ କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସିଧାସଳଖ ନଈ, ନାଳ ଓ କେନାଲ ଆଦିକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରୁଛି | ପ୍ରଦୂଷିତ ଜଳ ମନୁଷ୍ୟ, ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ସହ ମାଛମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ | ଏହି ପ୍ରକାର ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥାଏ |
ଭୂମି ଓ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ:
କୋଇଲା, ରଙ୍ଗ, ସାବୁନ, କୀଟନାଶକ, ସାର, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ରବର ଶିଳ୍ପ, କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ବୟନ ଶିଳ୍ପ, ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପ, ପେଟ୍ରୋ ରସାୟନ ଶିଳ୍ପ, ଚମଡ଼ା କାରଖାନା ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଲେପନ (Electroplating) ରୁ ବାହାରୁଥିବା ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ତଥା ଭୂଗର୍ଭ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇଥାଏ |
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ:
କାରଖାନାର ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଶବ୍ଦ, ଡିନାମାଇଟ ବିସ୍ଫୋରଣ, ଯାନବାହନର ଶବ୍ଦ, କରତ ଓ ବାୟବୀୟ ଖୋଦନ (Pneumatic drill) ଆଦି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ |
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ବିପଦ: ରାସାୟନିକ ସାର କାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୋଇଥାଏ | ୧୯୮୪ ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ଭୋପାଳସ୍ଥିତ ୟୁନିୟନ କାର୍ବାଇଡରୁ ନିର୍ଗତ ମିଥାଇଲ ଆଇସୋସ୍ୟାନାଇଡ଼ ଗ୍ୟାସର ବିଷକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରାଣହାନୀ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଏକ ଭୟାନକ ଉଦାହରଣ |
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରଦୂଷଣ କେବଳ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ ସୀମିତ ନରହି ସମଗ୍ର ଦେଶର ଜନସାଧାରଣ, ପରିବେଶ ଓ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କୁପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ | ତେଣୁ ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଶିଳ୍ପ ସ୍ଥାପନ, ଉପଯୁକ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଚୟନ, କୋଇଲା ବଦଳରେ ଖଣିଜ ତେଲ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ବ୍ୟବହାର, ଫିଲଟର ଓ ଅବକ୍ଷେପକ (Precipitator) ଆଦିର ବ୍ୟବହାର, ଏରୋସଲ ଉତ୍ସର୍ଜନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଜୈବ ଡ଼ିଜେଲ କିମ୍ବା ସୌରଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ଉପଚାର ଓ ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଏବଂ ସବୁଜ ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି ଭଳି ଜାତୀୟ ସ୍ତରର ପ୍ରୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ
ସମୁଦାୟରେ, ପ୍ରଦୂଷଣ କେବଳ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସମଗ୍ର ଦେଶର ଜୀବନ ଓ ବିକାଶ ଉପରେ ପଡୁଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଜାତୀୟ ସମସ୍ୟା ଅଟେ
9. ଭାରତର ଏକ ରେଖାଚିତ୍ର ମାନଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ସେଥୁରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଅ :
(a) ଦୁଗୀପୁର, (b) ନାଲ୍କୋ (c) ହୋସଙ୍ଗାବାଦ (d) ଭାରି ଇଞ୍ଜନିୟରିଂ ନିଗମ (e) ଗୁଡ୍ଗାଏଁ
(f) ନାସିକ (g) ସାଲେମ (h) ବିକାନିର (i) ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ