1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉଭର ଦିଅ ।
(କ) ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ବିଭିନ୍ନ ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
Answer: ମୃତ୍ତିକା ଗଠନ ଏକ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା କେତେକ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ନିୟାମକଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ । ମୁଖ୍ୟ ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ଶିଳାରେଣୁ – ପ୍ରାଥମିକ ଶିଳା ମୂଭିକାର ଗୁଣ, ରଙ୍ଗ, ଖଣିଜ ଓ ରାସାୟନିକ ଗଠନକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ।
- ଜୈବାଂଶ – ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶେଷରୁ ମୃତ୍ତିକାର ଜୈବ ଉପାଦାନ ଗଠିତ ହୁଏ ।
- ଜଳବାୟୁ – ବୃଷ୍ଟିପାତ, ତାପମାତ୍ରା, ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଇତ୍ୟାଦି ମୂଭିକା ଗଠନ ଓ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।
- ଭୂପୃଷ୍ଠର ଉଚ୍ଚାବଳ – ଢାଲ ଓ ଉଚ୍ଚତା ମୃତ୍ତିକାର ସଞ୍ଚୟ ଓ ଘନତ୍ୱକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ ।
- ପାକୃତିକ ଉଭିଦ – ମୃତ୍ତିକା ଉପରେ ଉଭିଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୈବ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗାଢ଼ତା ପ୍ରଭାବ ଦିଏ ।
- ସମୟ– ମୃତ୍ତିକା ଗଠନ ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଲାଗେ, ଯାହା ଏହାର ଉତ୍ତାପ ଓ ଧାରଣ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଏହି ସବୁ ନିୟାମକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୃତ୍ତିକା ର ଗଠନ ଓ ଗୁଣତା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ ।
(ଖ) ଦୋରସା ମୃତ୍ତିକା କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
Answer: ଦୋରସା ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଏମିତି ମୃତ୍ତିକା, ଯେଉଁଥିରେ ବାଲି, ପଟୁ , ଓ କର୍ଦ୍ଦମ (clay) ଦ୍ରବ୍ୟ ସମଞ୍ଜସ ଭାବେ ମିଶିଥାଏ । ଏହି ମୃତ୍ତିକାରେ ତିନୋଟି ଉପାଦାନର ଉପଯୁକ୍ତ ଅନୁପାତ ଥିବାରୁ ଏହା ଅଧିକ ଉର୍ବର, ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ବେଶି ଓ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ ।
ବିଶେଷତା:
- ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଶସ୍ୟଚାଷ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ।
- ଧାନ, ଗହମ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଚାଷ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ
- ଏହାକୁ “Loamy Soil” ବୋଲି ଇଂରାଜୀରେ କୁହାଯାଏ ।
– ଦୋରସା ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଏକ ସମନ୍ୱିତ ମୃତ୍ତିକା, ଯାହାରେ ବାଲି, କର୍ଦ୍ଦମ ଓ ପଟୁ ଉପାଦାନ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଅଧିକ ଉର୍ବର ହୋଇଥାଏ।
(ଗ) ଅପସୂତ ମୃତ୍ତିକା କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
Answer: ଅପସୂତ ମୃତ୍ତିକା ବା ପରିବାହିତ ମୃତ୍ତିକା (Transported Soil) ହେଉଛି ସେଇ ମୃତ୍ତିକା ଯାହା ତାହାର ଗଠନସ୍ଥଳରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ବାହକ (ଯେପରିକି ନଦୀ, ବାୟୁ, ହିମବାହ) ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପରିବାହିତ ହୋଇ ଶେଷରେ ସଞ୍ଚୟିତ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ:ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା (Alluvial Soil), ଲୋଏସ୍ ମୃତ୍ତିକା (Loess Soil)
ବିଶେଷତା:
- ଏହି ମୃତ୍ତିକା ବହୁପ୍ରଥମିକ ଶିଳାର ଚୂର୍ଣ୍ଣୀଭବନ ପରେ ନଦୀ ବା ବାୟୁ ଦ୍ଵାରା ବହିଆସି ଏକ ନିମ୍ନଭୂମି ରେ ଜମା ହୁଏ ।
- ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଅନେକଥର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଓ କୃଷିପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
ଅପସୂତ ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଏମିତି ମୃତ୍ତିକା ଯାହା ତାହାର ଉତ୍ସ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ଵାରା ଆଣି ଜମା କରାଯାଏ ।
3. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
(କ) ପେଡ଼ାଲଫର ଓ ପେଡୋକାଲ
Answer: ପେଡ଼ାଲଫର ମୃତ୍ତିକା
- ଏହା ଆର୍ଦ୍ର ଜଳବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ।
- ବର୍ଷା ଅଧିକ ଥିବାରୁ ମୃତ୍ତିକାରୁ ଚୂନ, ସୋଡିଅମ, ପଟାସ ଧୋଇଯାଏ।
- ଏହି ମୃତ୍ତିକାରେ ଲୌହ ଓ ଆଲୁମିନିୟମ ଅଧିକ ମିଳିଥାଏ।
- ରଙ୍ଗ ଲାଲ ବା ଗାଢ଼ ଭୂରା ହୁଏ।
- ଜୈବାଂଶ ଅଧିକ ଥାଏ ଓ ଉର୍ବରତା ବେଶି ଥାଏ।
- ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଆର୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଦେଖାଯାଏ।
ପେଡୋକାଲ ମୃତ୍ତିକା
- ଏହା ଶୁଷ୍କ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ।
- ବର୍ଷା କମ୍ ଥିବାରୁ ଚୂନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଲବଣ ମୃତ୍ତିକାରେ ଜମା ହୁଏ।
- ଏହି ମୃତ୍ତିକାରେ ଚୂନ, କ୍ଷାର ଓ ଲବଣ ଅଧିକ ମିଳିଥାଏ।
- ରଙ୍ଗ ଧୂସର ବା ହଲୁକା ରହେ।
- ଜୈବାଂଶ ଅଳ୍ପ ଥାଏ, ଏହି ମୃତ୍ତିକା କମ୍ ଉର୍ବର ହୁଏ।
- ରାଜସ୍ଥାନ, ପଶ୍ଚିମ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ଗୁଜରାଟରେ ମିଳେ।
ପେଡ଼ାଲଫର ମୃତ୍ତିକା ଉର୍ବର ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଲାଲ ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ, ଯେବେକି ପେଡୋକାଲ ମୃତ୍ତିକା ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଚୂନ ଓ ଲବଣ ଅଧିକ ଥିବା ଅନୁର୍ବର ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ।
(ଖ) ଖାଦରଓ ଭାଙ୍ଗର
Answer: ଖାଦର ମୃତ୍ତିକା
- ଏହା ନଦୀ ଶଯ୍ୟା ଓ ପ୍ଲାବନ ଭୂମିରେ ମିଳେ।
- ନଦୀ ବନ୍ୟା ପାଣି ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିବର୍ଷ ନୂଆ ପଟୁ ମାଟି ଜମା ହୁଏ।
- ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଓ ଚାଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
- ଏଥିରେ ବାଲୁକା, ପଟୁ ଓ କର୍ଦ୍ଦମ ମିଶ୍ରିତ ଭାବେ ଥାଏ।
- ମୃତ୍ତିକାର ରଙ୍ଗ ଅଳ୍ପ କଳା ବା ଧୂସର ହୁଏ।
- ଏହାକୁ “ନୂତନ ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଙ୍ଗର ମୃତ୍ତିକା
- ଏହା ପ୍ଲାବନ ଭୂମିଠାରୁ ଦୂର ଉଚ୍ଚ ଭୂମିରେ ମିଳେ।
- ବନ୍ୟା ପାଣି ଏଠାକୁ ନପହଞ୍ଚିଥିବାରୁ ପୁରୁଣା ମୃତ୍ତିକା ଥାଏ।
- ଉର୍ବରତା ଖାଦର ଠାରୁ କମ୍ ହୁଏ।
- ଏଥିରେ କ୍ଷାର ଓ ଚୂନ ଗଠିଯାଇଥାଏ (କଂକର ରୂପେ)।
- ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ କଳା ବା ଧୂସର ହୁଏ।
- ଏହାକୁ “ପୁରାତନ ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଖାଦର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଓ ନୂଆ ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ ବନ୍ୟା ପାଣି ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ଆଣି ଜମା କରେ। ଏପରିପକ୍ୱ ଭାଙ୍ଗର ମୃତ୍ତିକା ଉଚ୍ଚ ଭୂମିରେ ଥାଏ, ଯାହା ଅଳ୍ପ ଉର୍ବର ଓ ପୁରୁଣା ହୁଏ।
(ଗ) କଂକର ଓ ତରାଇ
Answer: କଂକର ମୃତ୍ତିକା (Kankar Soil)
- ଏହା ଭାଙ୍ଗର ମୃତ୍ତିକାର ଏକ ପ୍ରକାର, ଯାହାରେ ଚୂନ ଶିଳା ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ।
- ଏହି ଚୂନ ଗଠିତ ଗୋଡ଼ିକୁ “କଂକର” କୁହାଯାଏ।
- ଏହା ଉଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟା ପାଣି ନ ପହଞ୍ଚେ।
- ମୃତ୍ତିକାର ଧାରଣ କ୍ଷମତା କମ୍ ଓ ଉର୍ବରତା ମଧ୍ୟ କମ୍ ଥାଏ।
- ଖଣିଜ ଅଂଶ ଅଧିକ, କିନ୍ତୁ ଜୈବାଂଶ କମ୍।
ତରାଇ ମୃତ୍ତିକା (Terai Soil)
- ଏହା ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ନିମ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ, ବିଶେଷକରି ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରେ।
- ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟ ସଦା ଜଳସିଞ୍ଚିତ ଥାଏ ଓ ଜୈବାଂଶରେ ଧନୀ ଥାଏ।
- ମୃତ୍ତିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଥାଏ।
- ଏହାର ରଙ୍ଗ କଳା ବା ଧୂସର ହୋଇପାରେ।
- ଧାନ, ଆଖୁ, ଚାହା ଓ ପନିପରିବା ଚାଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଅଟେ।
କଂକର ମୃତ୍ତିକା ଚୂନ ଗଠିତ ଗୋଡ଼ି ଯୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଭୂମିର ଅଧିକ କ୍ଷାରୀୟ ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ, ଯେଉଁଠି ଉର୍ବରତା କମ୍ ଥାଏ। ଅନ୍ୟପଟେ ତରାଇ ମୃତ୍ତିକା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଏବଂ ଜଳସିଞ୍ଚିତ ମୃତ୍ତିକା, ଯାହା ନିମ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ।
(ଘ) ରେଗୁର ମୃତ୍ତିକା ଓ ବରି ମୃତ୍ତିକା
Answer: ରେଗୁର ମୃତ୍ତିକା (Regur Soil)
- ଏହାକୁ କଳା ମୃତ୍ତିକା ବା Black Cotton Soil ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
- ବାସାଲ୍ଟ ଶିଳା ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ (ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ ଲାଭା ଦ୍ଵାରା)।
- ଏହାର ରଙ୍ଗ କଳା ଓ ଗଭୀର ହୁଏ।
- ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ବେଶି ଥାଏ।
- ପ୍ରଧାନତଃ କପା, ଗହମ, ଧୂଆଁପତ୍ର, ଆଖୁ ଇତ୍ୟାଦି ଚାଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
- ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଗୁଜରାଟ, କର୍ଣାଟକ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମିଳେ।
ବରି ମୃତ୍ତିକା (Varri Soil)
- ଏହାକୁ ପିଟି ମୃତ୍ତିକା ବା Peaty Soil ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
- ଜଳାଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତୃଣ ଅବଶେଷର ଅପଘାଟନ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୁଏ।
- ଏହା ଅଧିକ ଜୈବାଂଶ ଯୁକ୍ତ ଓ ଅମ୍ଳୀୟ ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ।
- ରଙ୍ଗ କଳା ଓ ଓଜନ ବେଶି ଥାଏ।
- ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଏକାଧିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ଦ୍ର ଥାଏ।
- କେରଳ (କୋଟାୟମ୍, ଆଲାପୁଜା) ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରେ ମିଳେ।
ରେଗୁର ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଗଭୀର, ଉର୍ବର ଓ ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ବେଶି ଥିବା କଳା ମୃତ୍ତିକା, ଯେଉଁଥିରେ କପା ଚାଷ ଉତ୍ତମ। ଅନ୍ୟପଟେ, ବରି ମୃତ୍ତିକା ଅତ୍ୟଧିକ ଜୈବାଂଶ ଓ ଅମ୍ଳତା ଥିବା ଜଳାଭୂମି ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ, ଯାହା ଆର୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ।
3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶବ୍ଦକୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କର ।
(କ) ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକା
Answer: ଯେଉଁ ମୃତ୍ତିକା ତାହାର ମୂଳ ଶିଳାରେ ଅପଘାଟନ ହୋଇ ସେଉଠିଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୂପେ ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକା କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ଚେର୍ଣ୍ରୋଜେମ୍
Answer: ଚେର୍ଣ୍ରୋଜେମ୍ ହେଉଛି ଏକ ଗାଢ଼ କଳା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, ଯାହାରେ ଜୈବାଂଶ ଧନତା ବେଶି ଥାଏ।
(ଗ) ପୀତ ମୃତ୍ତିକା
Answer: ପୀତ ମୃତ୍ତିକା ଜଳାଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତୃଣ ଅବଶେଷର ଅପଘାଟନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଅତ୍ୟଧିକ ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା ଅଟେ।