1. ବହୁ ସମ୍ଭାବିତ ଉତ୍ତର ମୁଳକ ପ୍ରଶ୍ନ :
(i) ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳକୁ “ଜଳାଭାବ ଅଛି” ଏବଂ “ଜଳାଭାବ ନାହିଁ” ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ କର ।
(a) ବାର୍ଷିକ ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥବା ଅଞ୍ଚଳ |
(b) ବାର୍ଷିକ ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଏକ ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ |
(c) ବାର୍ଷିକ ବୃଷ୍ଟି ପରିମାଣ ଅଧକ ମାତ୍ର ଜଳ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରଦୂଷିତ |
(d) ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଜଳବିରଳ ଅଞ୍ଚଳ |
(ii) ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ଉକ୍ତିଟି ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନୁକୂଳ ମନ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ ?
(a) ଜଳାଭାବ ପ୍ରୀଡ଼ିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ |
(b) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ପ୍ରବାହର ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ |
(c) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଭିଟାମାଟି ଓ ଜୀବିକାର୍ଜନ ପନ୍ଥା ହରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ |
(d) “ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା” ଶିଳ୍ପ ଓ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ନିମନ୍ତେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ |
(iii) ନିମ୍ନରେ କେତେକ ଭୁଲ୍ ତଥ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଉକ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି । ଭୁଲଟିକୁ ବାଛ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ କରି ଲେଖ ।
(a) ଅଧକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଘନତ୍ଵ ବିଶିଷ୍ଟ ସହର ଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ବହୁଗୁଣିତ ହେବା ଓ ସହରୀ ଜୀବନଧାରଣ ରୀତି ଜଳ ସମ୍ବଳର ସୁବିନିଯୋଗରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି ।
(b) ନଦୀ ଉପରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଓ ଏହାର ଗତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ଵାରା ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ ।
(c) ଗୁଜରାଟର ସାବରମତି ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଚାଷୀମାନେ ମରୁଡ଼ି ସମୟରେ ସହରକୁ ଜଳ ଯୋଗାଣର ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେବା ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ନ ଥଲେ |
(d) ରାଜସ୍ଥାନ କେନାଲ ଦ୍ଵାରା ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଅମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନାଦ୍ଦୁତ ହୋଇଛି ।
2. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 30 ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ |
(i) ଜଳ କିପରି ଏକ ଅସରନ୍ତି ସମ୍ବଳ, ବୁଝାଅ |
Answer:
ଜଳ ଏକ ଅସରନ୍ତି ସମ୍ବଳ (Renewable Resource) କାରଣ ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଜଳଚକ୍ର (Water Cycle) ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃଚକ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ମୃତ୍ତିକାର ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ବର୍ଷା ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଆସେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅବିରାମ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, ଯାହା ଜଳକୁ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରେ। କିନ୍ତୁ, ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ଯେପରି ପ୍ରଦୂଷଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର) ଯୋଗୁଁ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ଜଳର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଇପାରେ, ଯାହାକୁ ଜଳାଭାବ କୁହାଯାଏ।
(ii) ଜଳାଭାବ କ’ଣ ଓ କେଉଁ କେଉଁ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ ?
Answer:
ଜଳାଭାବ ହେଉଛି ଏକ ପରିସ୍ଥିତି ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ନିର୍ବାଚିତ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ନଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି: ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ଜଳ ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି।
- କୃଷିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳ ବ୍ୟବହାର: ଫସଲ ଚାଷ ପାଇଁ ନଳିକା ଜଳ ସିଞ୍ଚନ ଓ ଗଭୀର ନଳକୂପ ବ୍ୟବହାର।
- ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ: କଳ-କାରଖାନା ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅପଶିଷ୍ଟ ଜଳକୁ ନଦୀ-ପୋଖରୀରେ ମିଶାଇବା।
- ବୃଷ୍ଟିପାତର ଅନିୟମିତତା: ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଅନାବୃଷ୍ଟି ବା ବନ୍ୟା।
- ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଅଭାବ: ଜଳ ବ୍ୟୟକାରୀ କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ ପଦ୍ଧତି।
(iii) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାର ଉପକାରିତା ଓ ଅପକାରିତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କର ।
Answer:
ଉପକାରିତା (Advantages)
- ଜଳସେଚନ: କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି।
- ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ନବୀକରଣୀୟ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ।
- ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ନଦୀର ପ୍ରବାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବନ୍ୟା ରୋକିବା।
- ଜଳଭଣ୍ଡାର: ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ।
ଅପକାରିତା (Disadvantages)
- ପରିବେଶୀୟ କ୍ଷତି: ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ବିନାଶ।
- ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଉଚ୍ଛେଦ।
- ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ: ବାଲି ଓ ଉର୍ବରା ମାଟି ନଦୀତଟରେ ଜମା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
- ଜଳଜନିତ ରୋଗ: ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ମଶା ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗଜନକ ଜୀବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି।
3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 120 ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ |
(i) ରାଜସ୍ଥାନର ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ କିପରି ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ କରାଯାଇଛି, ଆଲୋଚନା କର |
Answer:
ରାଜସ୍ଥାନର ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପଦ୍ଧତି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ବର୍ଷା ଅଳ୍ପ ହେଉଥିବାରୁ ଲୋକେ ଛାତ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଭୂଗର୍ଭସ୍ଥ ଜଳାଶୟ (“ଟନକା”)ରେ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଟନକା ହେଉଛି ଏକ ଭୂଗର୍ଭସ୍ଥ ଜଳାଶୟ, ଯାହା ୬.୧ ମିଟର ଗଭୀର, ୪.୨୫ ମିଟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ୨.୪ ମିଟର ପ୍ରସ୍ଥ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଘରର ଛାତ ସହିତ ପାଇପ ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷାଜଳ (“ଅସରା”) ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳକୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ଏହି ଜଳକୁ “ପଲାର ପାନି” ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ “ଖାଡ଼ିନ୍” (କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ) ଏବଂ “ଜୋହାଦ୍” (ଛୋଟ ଜଳାଶୟ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
(ii) ପାରମ୍ପରିକ ବୃଷ୍ଟି ଜଳ ଅମଳ ପଦ୍ଧତିର ଆଧୁନିକୀକରଣ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂଗ୍ରହରେ କିପରି ଉପଯୋଗୀ ହେଉଛି ?
Answer:
ପାରମ୍ପରିକ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ ପଦ୍ଧତିର ଆଧୁନିକୀକରଣ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂଗ୍ରହରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଟନକା ପରି ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ସିମେଣ୍ଟ କଂକ୍ରିଟ ଦ୍ଵାରା ମଜବୁତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପାଇଁ ଫିଲ୍ଟର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ଛାତ ଉପରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ କମ୍ପୋନେଣ୍ଟ୍ ଓ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ପାଇପ ସିଷ୍ଟମ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି।
ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଡିଜିଟାଲ ମନିଟରିଂ ସିଷ୍ଟମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳ ସ୍ତର ଓ ଗୁଣବତ୍ତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉଛି। ଏହା ସହିତ ସମୁଦାୟ ଜଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଅଂଶୀଦାରିତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ଯାହା ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ଅଧିକ ସମର୍ଥନ କରୁଛି।