1. ବହୁ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ :
(a) ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବଳ ?
(i) ପବନ (i) କୋଇଲା (iii) ସୌରତାପ (iv) ଜୁଆର
ଉତ୍ତର: (ii) କୋଇଲା
କାରଣ: କୋଇଲା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ, ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ରୋତରୁ ମିଳେ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ (ପବନ, ସୌରତାପ, ଜୁଆର) ଅଣ-ପାରମ୍ପରିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।
(b) କେଉଁ ରାଜ୍ୟଟି ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବ ପୁରାତନ ?
(i) ମହାରାଷ୍ଟ୍ର (ii) ଗୁଜରାଟ (iii) ଆସାମ (iv) ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ
ଉତ୍ତର: (iii) ଆସାମ
କାରଣ: ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ତୈଳ ଖଣି 1867 ମସିହାରେ ଆସାମର ଡିଗ୍ବୋଇଠାରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଦେଶର ସର୍ବପୁରାତନ ତୈଳ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷେତ୍ର।
(c) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ ଖଣିଜଟି ମୋନାଜାଇଟ୍ ବାଲିରୁ ମିଳିଥାଏ ?
(i) କୋଇଲା (ii) ୟୁରାନିୟମ (iii) ଖଣିଜତେଲ (iv) ଥୋରିୟମ୍
ଉତ୍ତର: (iv) ଥୋରିୟମ୍
କାରଣ: ମୋନାଜାଇଟ୍ ବାଲିରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବେ ଥୋରିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭାରତରେ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା କେରଳ, ଓଡ଼ିଶା, ଓ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳେ।
(d) ବାଣିଜ୍ୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ କୋଇଲା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ?
(i) ପିଟ୍ (ii) ବିଟୁମିନସ୍ (iii) ଲିଗ୍ନାଇଟ (iv) ଆନ୍ଥ୍ରାସାଇଟ୍
ଉତ୍ତର: (ii) ବିଟୁମିନସ୍
କାରଣ: ବିଟୁମିନସ୍ କୋଇଲା ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ଇଟା କାରଖାନା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ, ଓ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହାର 60-80% କାର୍ବନ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ବାଣିଜ୍ୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚଳିତ।
ସୂଚନା:
ପିଟ୍ କୋଇଲା: ନିମ୍ନ ମାନର, ଅଧିକ ଧୂଆଁ।
ଲିଗ୍ନାଇଟ୍: ନିମ୍ନ କାର୍ବନ୍ ମାତ୍ରା (60%) ଯୁକ୍ତ, ତାମିଲନାଡ଼ୁରେ ମିଳେ।
ଆନ୍ଥ୍ରାସାଇଟ୍: ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୋଇଲା (90-95% କାର୍ବନ୍), କିନ୍ତୁ ବିରଳ।
2. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 30 ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ |
(a) ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ |
(i) ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଅଣ ପାରମ୍ପାରିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବଳ
Answer:
ପାରମ୍ପରିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବଳ:
ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ରୋତ ଯେପରିକି କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ, ଜାଳେଣି କାଠ, ଓ ଗୋବର ଘସି।
ଏଗୁଡ଼ିକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏବଂ ସୀମିତ ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ।
ଏହାର ବ୍ୟବହାରରେ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ହୁଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷୟ ନୁହେଁ।
ଅଣ ପାରମ୍ପାରିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବଳ:
ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅସୀମିତ ଭାବରେ ମିଳେ ଯେପରିକି ସୌରଶକ୍ତି, ପବନଶକ୍ତି, ଜୁଆର, ଭୂ-ତାପ,
ଏଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ମିତ୍ରଭାବୀ ଏବଂ ପୁନଃଉତ୍ପାଦନୀୟ।
ଏଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାରରେ ପ୍ରଦୂଷଣ କମ୍ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
(ii) ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଓ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି
Answer:
ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି:
ଏହା ଜଳର ଗତିଜ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।
ନଦୀ ବା ଜଳସ୍ରୋତରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୁରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।
ଏହା ପରିବେଶ ମିତ୍ରଭାବୀ ଏବଂ ପୁନଃଉତ୍ପାଦନୀୟ ହୋଇଥାଏ।
ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି:
ଏହା କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ପରି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜାଳି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।
ଇନ୍ଧନ ଜାଳି ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ତାପ ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୁରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।
ଏହା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କରେ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ନୁହେଁ।
(b) ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ ?
Answer:
ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ଆବଶ୍ୟକ କାରଣ:
ସୀମିତ ସମ୍ବଳ: ପାରମ୍ପରିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ (ଯେପରି କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ) ସୀମିତ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଶେଷ ହୋଇଯିବ। ସଂରକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା: ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ବ୍ୟବହାର ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଗ୍ଲୋବାଲ ୱାର୍ମିଂ ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ ଏହାକୁ ହ୍ରାସ କରେ।
ଆର୍ଥିକ ସୁବିଧା: ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ କରେ ଏବଂ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିକ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଏ।
ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା: ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ।
(c) ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜାଳେଣି କାଠ ଓ ଗୋବର ଘସି ବ୍ୟବହାର ନ କରିବାକୁ କାହିଁକି ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଇଛି ?
Answer:
ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ: ଜାଳେଣି କାଠ ପାଇଁ ଗଛ କଟାଯାଏ, ଯାହା ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ବିକୃତ କରେ।
ମୃତ୍ତିକା ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ: ଗୋବର ଘସି ବ୍ୟବହାର କଲେ କୃଷିରେ ଜୈବିକ ସାର ଅଭାବ ହୁଏ, ଯାହା ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା କମେଇଥାଏ।
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା: ଜାଳେଣି କାଠ ଓ ଗୋବର ଘସି ଜଳାଇଲେ ଧୂଆଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ବିକଳ୍ପ ଉପଲବ୍ଧ: ଲୋକଙ୍କୁ ଅଣ ପାରମ୍ପାରିକ ଶକ୍ତି (ଯେପରି ବାୟୋଗ୍ୟାସ, ଏଲପିଜି) ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଉଛି, ଯାହା ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ପରିବେଶ ମିତ୍ରଭାବୀ।
(d) ଭାରତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ବିତରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଅ |
Answer:
ଭାରତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ବିତରଣ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟରେ ହୋଇଥାଏ:
ଭାରତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ବିତରଣ ବ୍ୟାପକ ଅଟେ। ଏହା ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ସହିତ କିମ୍ବା ଅଲଗା ଖଣିରୁ ମିଳିଥାଏ। କୃଷ୍ଣା-ଗୋଦାବରୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଗ୍ୟାସ ଭଣ୍ଡାର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି। ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ କାମ୍ବେ ଉପସାଗରରେ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ଭଣ୍ଡାର ବମ୍ବେ ହାଇ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୈଳକ୍ଷେତ୍ରର ପରିପୂରକ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହେଉଅଛି। ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ମଧ୍ଯ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି।
ବିତରଣ ପାଇଁ, 3474 କି.ମି. ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ହାଜିରା-ବିଜୟପୁର-ଜଗଦୀଶପୁର (HBJ) ପାଇପ୍ ଲାଇନ୍ ବମ୍ବେ ହାଇ ଏବଂ ବାସେଇନ୍ ତୈଳ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ସାର, ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ ସହ ସଂଯୋଗ କରୁଅଛି । ଏହି ପାଇପ୍ ଲାଇନ ଭାରତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦାୟକ ହୋଇଛି।
3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ 120 ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ |
(a) ଭାରତରେ ଜୁଆର ଓ ଭୁ-ତାପଜ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଅ |
Answer:
ଜୁଆର ଶକ୍ତି:
ଜୁଆର ଶକ୍ତି ସମୁଦ୍ରର ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଜୁଆରକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଭାରତରେ ଗୁଜରାଟର କଚ୍ଛ ଉପସାଗର ଏହି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ “ନ୍ୟାସନାଲ୍ ହାଇଡ୍ରୋପାୱର୍ କର୍ପୋରେସନ୍ (NHPC) ଦ୍ୱାରା ଏକ ପ୍ରାୟୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଜୁଆର ଜଳକୁ ଟର୍ବାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପରିବେଶ ମିତ୍ରଭାବୀ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।
ଭୂ-ତାପଜ ଶକ୍ତି:
ଭୂ-ତାପଜ ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଭାରତରେ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ମଣିକରଣ ଏବଂ ଲାଦାଖର ପୁଗା ଉପତ୍ୟକାରେ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ଯୋଜନା ଚାଲିଛି। ଏଠାରେ ଭୂଗର୍ଭରୁ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ବା ବାଷ୍ପ ବାହାର କରି ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୁରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ 400ରୁ ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ରବଣ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଭୂ-ତାପଜ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।
(b) ତୁମେ କାହିଁକି ଭାବୁଛ ଯେ, ଭାରତରେ ସୌରଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାରର ଭବିଷ୍ୟତ ଉଜ୍ଜଳ
Answer:
ସୌର ଶକ୍ତିର ପ୍ରଚୁର ଉପଲବ୍ଧତା: ଭାରତ ଏକ ଉଷ୍ମ ଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ ବର୍ଷର ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ସୌର ଆଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ। ଏହା ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ।
ସରକାରୀ ପ୍ରୟାସ: “ନ୍ୟାସନାଲ୍ ସୌର ମିସନ୍” ଓ “ରୁଫ୍ଟପ୍ ସୌର ଯୋଜନା” ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ସୌରଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି 2030 ସୁଦ୍ଧା 500 GW ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ।
ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ: ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ର ମୂଲ୍ୟ ବିଗତ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଖୁବ୍ କମିଯାଇଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ କରିଛି।
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା: ସୌରଶକ୍ତି ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ଏବଂ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା କମାଏ।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବହାର: ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗ୍ରିଡ୍ ପହଞ୍ଚି ନାହିଁ, ସୌରଶକ୍ତି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ହୋଇପାରିଛି।